Άγιος Θωμάς! Πορεία στο χρόνο και στην Ιστορία

 

Του Ζαχαρία Καψαλάκη

Άγιος Θωμάς!

Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Γόρτυνας. Βρίσκεται σε υψόμετρο 530μ. και το όνομα τού χωριού οφείλεται στην παλιά τρίκλιτη εκκλησία του Αγίου Θωμά, όπου σώζονται υπολείμματα τοιχογραφιών.

Στην περιοχή βρισκόταν η αρχαία πόλης Πανόμα ή Παννόνα. Πρώτη φορά  τού τοπωνύμιου αναφέρεται σε έγγραφο τού 1371  (Agios Thomas), αλλά και σε άλλο του 1380 (Agio Thoma). Αναφέρεται το 1577 από τον Fr. Barozzi ως S. Toma στην επαρχία Μονοφατσίου.  Επίσης από τον Καστροφύλακα το 1583 (S. Thoma) και με 521 κατ. και ομοίως από το Βασιλικάτα το 1630.

Στην πρώτη τούρκικη απογραφή του 1671 το χωριό δεν αναφέρεται, αν και την ύπαρξή του επιβεβαιώνουν διάφορα έγγραφα τα αμέσως επόμενα χρόνια.

Κατά την τουρκοκρατία το χωριό παραχωρήθηκε στον Κιοπρουλή και το αφιέρωσε (βακούφικο) στο βεζίρ τζαμί (Άγιος Τίτος).

Στην απογραφή του ο Χουρμούζης αναφέρει ότι ο Άγιος Θωμάς πριν την επανάσταση του 1821 είχε 300 οικογένειες χριστιανικές και 7 μουσουλμανικές, 13 εκκλησίες και 8 ελαιοτριβεία. Το 1832 το χωριό είχε 68 χριστιανικές οικογένειες, 1 μουσουλμανική, μια μόνο εκκλησία και ένα ελαιοτριβείο.

Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 (Pashley) αναφέρεται ως  Hagio Thomas  με  21 οικογένειες (20 χριστιανικές και 1 μουσουλμανική). 

Στην έκθεση ωμοτήτων (επανάσταση 1866), που δημοσίευσε στα Κρητικά Χρονικά η Κατίνα Τσατσαρωνάκη αναφέρει: «Κατά τας πρώτας Ιουλίου/67 διαβαίνοντες οι Οθωμανοί το χωρίον τούτο, ότε εξεστράτευσον κατά των Σφακίων, εισήλθον είς το οίκημα της Αγγελικής Αγγελοπούλας και αφού ητίμασαν αυτήν αφήρεσαν όλα τα πράγματα της οικίας της, ωσαύτως απεγύμνωσαν και τα οικήματα των υποτεταγμένων Νικολάου Γαβαλάκη, Βασιλείου Θαλασσινάκη, Ιωάννου Κρεβέτζη, Νικολάου Κρεβέτζη, Ιωάννου Βασιλάκη και Ιωάννου Πιστόλη, τον οποίον και εφόνευσαν, αφού έκοψαν τις όρχεις αυτού και αφήρεσαν εκ της πλευράς του δύο λωρίδας. Τα πράγματα των επαναστατών ήτοι μηλιαίς, κερασιαίς Κι λοιπά καρποφόρα δέντρα απέκοψαν. Εφόνευσαν δύο γυναίκας την Μαρίαν σύζυγον Ιωάννου Κορνάρου και την Μαρίαν σύζυγον του επίσης φονευθέντος Εμμ. Λαδαντώνη.

Φονευθέντες

Νικ. Καραγιαννάκης ετών 30 εις Άγιον Μύρωνα 29 Αυγούστου 66 – Άγγαμος

Εμμ. Λαδαντωνάκης εις Κουτσουνάρες 29 Σεπτεμβρίου 66

Γεώργ. Κουδουμάκης εις Κουτσουνάρες 29 Σεπτεμβρίου 66»

Στην απογραφή του 1875 που διενήργησε ο υποπρόξενος της Ρωσίας  Ι. Μητσοτάκης, ο Άγιος Θωμάς κατοικείται από 350 χριστιανούς κατοίκους (70 οικογένειες) (Αλ. Ανδρικάκης, Στατιστική 1875 έτους, ένθετο εφ. ΠΑΤΡΙΣ, (Φεβρουάριος 2008)

Στην απογραφή Σταυράκη (1881) το χωριό ανήκει στο Δήμο Μεγάλης Βρύσης και  κατοικείται μόνο από χριστιανούς κατοίκους. Συγκεκριμένα έχει 344 κατοίκους (177 άρρενες και 167 θήλεις) και οι οικογένειες του χωριού ανέρχονται σε 83.

Το 1894 ο Άγιος Θωμάς κατοικείται από 43 Ελληνικές οικογένειες (Νικόστρατου Θ. Καλομενόπουλου, Κρητικά, Εν Αθήναις 1894 και ένθετο εφ. ΠΑΤΡΙΣ, (Φεβρουάριος 2008).

Το 1900 στην πρώτη απογραφή της Κρητικής Πολιτείας, ο Άγιος Θωμάς συνεχίζει να ανήκει στον ίδιο Δήμο και έχει συνολικά 444 κατοίκους. Οι χριστιανοί κάτοικοι είναι 442 (209 άνδρες και 233 γυναίκες) και οι Τούρκοι μόλις 2 άνδρες.

Ο Άγιος Θωμάς αναφέρεται στις απογραφές από το 1900 και μετά με τον παρακάτω αριθμό κατοίκων.

ΑΠΟΓΡΑΦΕΣ

ΕΤΟΣ

ΠΛΗΘ.

1900

444

1928

502

1940

679

1951

713

1961

669

1971

815

1981

885

1991

807

2001

789

2011

662

Ο Άγιος Θωμάς είναι η πατρίδα του Κήρυκα Χαιρέτη, συμφοιτητή του Ιωάννη Καποδίστρια (από το 1794 έως το 1797 παρακολουθεί ιατρικές σπουδές στην Πάδουα και την Βενετία) και ο Γεώργιος Καλαμαράς.

Στον Άγιο Θωμά γεννήθηκαν σημαντικοί αγωνιστές των εθνικών αγώνων. Ο Δημήτριος Βαρούχας  (Λόγιος), είναι εξέχουσα προσωπικότητα της προ του 1821 εποχή, ενώ από εδώ κατάγεται η οικογένεια Λι(υ)μπρίτη, που έδωσε εξέχουσες προσωπικότητες στην Ελλάδα.

Στην περιοχή τού χωριού υπάρχουν πολλά λαξευτά σπήλαια που χρησιμοποιήθηκαν ως τάφοι. Υπάρχουν επίσης λαξευτές υδατοδεξαμενές. Σε ένα από τα σπήλαια αυτά είναι ο ναός τής Κερά Σπηλιώτισσας, όπου, κατά την παράδοση, υπήρχε αρχαίος βωμός και θέατρο. Γύρω στα 1910 δυο  Άγγλοι αρχαιοκάπηλοι ανάσκαψαν κρυφά στο Σπήλαιο τής Ρογαλιάς, πάνω από το ύψωμα, βορείως τού χωριού, και βρήκαν άγαλμα θεάς, που βρίσκεται σήμερα στη Βοστώνη.

Στο βάθος τής κοιλάδας, στη θέση Μουζουράς, σε ειδυλλιακό τοπίο, είναι το εξωκκλήσι της Παναγίας Καρδιώτισσας όπου βρέθηκε το 1912 παλιά εικόνα τής Παναγίας.

Υπάρχουν ενδείξεις ότι από τον Άγιο Θωμά καταγόταν η οικογένεια του Μελετίου Πηγά, Πατριάρχου Αλεξανδρείας.

(Στοιχεία από το Στέργιο Σπανάκη)

 

aagiosthomas 1

aagiosthomas 3

aagiosthomas 4

aagiosthomas 5

aagiosthomas 6

aagiosthomas 7

aagiosthomas 8